رهنـــــــورد

تصمیم گیری در نظام مدرسه :

در یک سازمان تصمیمات ، چگونه اتخاذ می شود ؟ در بالای هرم سلسه مراتبی سازمانی توسط مدیدریت ارشد یا در پایین آن به وسیله ی افرادی که به انجام آنچه در خصوص آن تصمیم اتخاذ می شود نزدیک ترند ؟ این سوال آخرین جزء تشکیل دهنده ساختار سازمانی را معرفی می کند .

تصمیم گیری و تمرکز :

مدیران ( بدون توجه به جایگاه آنها در سازمان ) تصمیماتی را اتخاذ می کنند . یک مدیر نوعا باید در خصوص اهداف تخصیص بودجه ، نیروی انسانی ، شیوه ی انجام کار و روش های بهبود اثربخشی واحد خود تصمیماتی را اخذ کند ،یا به عبارتی دیگر انتخاب هایی را انجام دهد .

همان اندازه که به منظور درک تمرکز ، اطلاع از اختیار رسمی و زنجیره ی فرماندهی ضروری و مهم است ، به همین اندازه آگاهی از فرایند تصمیم گیری در درک مفهوم تمرکز از اهمیت برخوردار است . میزانی از کنترل که یک فرد می تاند ، بر فرآیند تصمیم گیری اعمال نماید ، فی نفسه خود یک معیار تمرکز است . به طور سنتی همان انتخاب و گزینش است . بعد از طرح و ارزیابی حداقل ، تصمیم گیرنده یکی از آن دو را انتخاب می کند . از دیدگاه تصمیم گیری فردی ، این تقدم یکی بر دیگری کفایت می کند . اما از دیدگاه سازمانی دست زدن به انتخاب یک گزینه ، خود مرحله ای از فرآیند تصمیم گیری است .

اقدام

موقعیت

 آنچه واقعا انجام می شود ( اقدام ) ، آنچه برای انجام شدن آن اقدام قانونی لازم است ( مجوز اجرا ) ، آنچه قصد انجام آن می رود ( انتخاب ) ، آنچه باید انجام شود ( تفسیر ) ، آنچه می تواند انجام شود ( داده های اطلاعاتی ) است .

                                           شکل 1 – 1 : فرایند تصمیم گیری سازمانی

شکل 1 – 1 این فرایند وسیع سازمانی را نشان می دهد . اطلاعات باید جمع آوری شود . این داده های اطلاعاتی معیار های آنچه را که می تواند انجام شود ، ایجاد می کند . اطلاعات جمع آوری شده در مراحل متعدد ، کنترل می شوند تا آنچه باید انجام شود ، تعیین گردد . مدیران به منظور به دست آوردن داده های اطلاعاتی تصمیم گیری از زیر دستان خود در سلسله مراتب سازمان ، این فرصت را به آنها می دهند تا اطلاعات باب میل خود را به مدیریت انقال دهند . وقتی اطلاعات جمع آوری شد باید تعبیر و تفسیر شود و این تعابیر و تفاسیر به عنوان نوعی رهنمود در خصوص آنچه باید انجام شود به تصمیم گیرندگان ارائه می شود . قدم سوم بکارگیری این رهنمود ها در هنگام انتخاب راهکارهاست . البته وقتی اطلاعات به صورت گزینشی غربال شد و مورد تعبیر و تفسیر قرار گرفت انتخاب ، دقیق تر صورت می گیرد . تصمیم انتخاب شده ، آنچه را که فرد تصمیم گیرنده مایل بوده و قصد انجام آن را داشته ، ایجاد می کند . متأسفانه ، آرزوها همیشه به واقعیت منجر نمی شوند . قبل از اجرای تصمیمات باید کسب مجوز نمود و آنها را قانونی ساخت . جایی که سطوح متعددی در سلسه مراتب عمودی سازمان وجود دارند اجرای نهایی تصمیمی ممکن است با آنچه قصد انجام آن می رفته ، متفاوت باشد . بنابراین منافع کسانی که به تصمیم جنبه عمل می دهند نیز در تصمیم گیری مؤثر می باشد . وقتی تصمیم گیرنده بر همه ی مراحل فرآیند تصمیم کنترل و نظارت دارد می توان گفت که تصمیم گیری بیشتر به شکل متمرکز در می آید . در چنین موردی تصمیم گیرنده ، خود اطلاعات مورد نیاز را جمع آوری ، سپس تجزیه و تحلیل نموده و تصمیم نهایی را اخذ کرده و نیازی به کسب مجوز به منظور اجرا نداشته و سرانجام تصمیم انتخابی خود را به اجرا در می آورد . ولی اگر افراد دیگی نیز بر این پنج مرحله ، نظارت و کنترل داشته باشند ، فرآیند تصمیم ، شکل عدم تمرکز به خود می گیرد . از این رو اگر تصمیم گیرنده فقط تصمیم نهایی انتخاب شده را کنترل و نظارت کند عدم تمرکز بیشتر می شود . بدین ترتیب اگر فرآیند تصمیم گیری سازمانی را بیشتر از صرفا یک انتخاب میان گزینه ها بدانیم پیچیدگی های موجود در تعریف و ارزیابی میزان تمرکز در سازمان برایمان روشن خواهد شد .

سازمان ها علاوه بر اینکه مجموعه ای از انسان ها را در خود جای داده اند نوعی سیستم های تصمیم گیری و پردازش اطلاعات نیز هستند . سازمان تحقق اهداف را از طریق هماهنگی تلاش های گروهی تسهیل می کند . تصمیم گیری و پردازش اطلاعات عوامل کلیدی این هماهنگی محسوب می شوند . با این وجود اطلاعات فی نفسه یک منبع کمیاب در سازمان نیست . فناوری اطلاعاتی پیشرفته ، مدیران را به منظور اتخاذ تصمیم به انبوهی از داده مجهز می کند . ما در دنیایی زندگی می کنیم که به وسیله ی اطلاعات بمباران می شویم . منبع نادر و کمیاب همان ظرفیت پردازش اطلاعات مورد نظر ماست .

توانایی مدیران برای دقت در خصوص داده های اطلاعاتی که دریافت می کنند محدود است . هر مدیر میزان محدودی اطلاعات را ، می تواند پردازش کند . اگر بیش از ظرفیت مدیر به وی اطلاعات داده شود ، منجر به انباشتگی اطلاعات می شود . برای اجتناب از وقع چنین عارضه ایی باید اتخاذ برخی از تصمیمات به دیگران واگذار گردد . و تمرکز تصمیم گیری از یک نقطه ی واحد به به سراسر سازمان پخش شود . این پراکندگی یا انتقال همان عدم تمرکز است .

دلایل دیگری نیز برای ضرورت عدم تمرکز در سازمان ها وجود دارند . سازمان ها باید در مقابل تغییرات محیطی از خود واکنش نشان دهند . عدم تمرکز این واکنش را تسریع می کند ، زیرا لازم نیست پردازش اطلاعات سلسله مراتب سازمانی را طی کند . در این حالت تصمیم گیری به وسیله ی افرادی اتخاذ می شود که به مسئله ی مورد تصمیم ، نزدیک تر هستند . علاوه بر تسریع در واکنش های سازمان نسبت به محیط  ، عدم تمرکز باعث می شود که داده های اطلاعاتی بیشتری در فرآیند تصمیم گبری مورد استفاده قرار گیرند . اگر تصمیم گیران با مسئله ی مورد تصمیم آشنایی بیشتری پیدا کنند واقعیت های ویژه ایی که مرتبط با آن مسئله است بیشتر در دسترس آنها قرار خواهند گرفت . به علت مشارکت کارکنان در فرایند تصمیم گیری ، عدم تمرکز در تصمیم گیری ، موجب انگیزش می شود . کارکنان متخصص و حرفه ای حساسبت بیشتری نسبت به مشارکت در تصمیماتی که راجع به چگونگی کارهای آنهاست ، از خود نشان می دهند .

بدیهی است که همیشه ، هدف عدم تمکز مطلوب نیست . در برخی موقعیت ها تمرکز نسبت به عدم تمرکز رجحان پیدا می کند .وقتی در اتخاذ تصمیمی ، دیدگاه جامع مورد نیاز است یا جائیکه صرفه جویی های اقتصادی معناداری را موجب می شود ، تمرکز مزیت های ویژه ای را ایجاد می کند . در چنین حالتی ، مدیران برای ملاحظه ی تصویر کلی از موقعیت ایجاد شده ، در موضع بهتری قرار می گیرند . این امر موجب می شود که مدیران امکان اتنخاب روش هایی را داشته باشند ، که به جای تطبیق با منافع گروهی خاص با منافع کلی سازمان هماهنگ باشند . گذشته از این ، برخی از فعالیت ها در حالت تمرکز با کارایی بیشتری انجام می پذیرند . به این دلیل است که تصمیمات مالی و حقوقی باید به صورت متمرکز اتخاذ شوند . زیرا این دو حالت بر تمامی فعالیت های سازمانی تاثیر داشته و بر این تمرکز ، صرفه جویی اقتصادی ویژه ایی مرتبت است . به هر حال همه ی سازمان ها اطلاعاتی را پردازش می کنند ، تا مدیران بتوانند براساس آنها تصمیماتی اتخاذ کنند (1)  ( رابینز ، استیفن . 1943 )

حال به بررسی تصمیم گیری و تمرکز در حیطه ی آموزشی می پردازیم .

بنا به اظهار بانک جهانی، تمرکز و عدم تمرکز جدا از هم نیستند و در بسیاري از کشورها توازنی از

هر دو، براي موثر و کارآمد شدن نظام آموزشی لازم است. این  حالی است که در برخی از کشورها، از جمله ایران که داراي نظام آموزشی و برنامه درسی متمرکزمیباشد ، تمایل زیادي به سمت عدم تمرکز ایجاد شده است و عموم افراد و کارشناسان، بخش اعظم ناکارآمدي نظام آموزشی را معلول آن دانست هاند و چنین م یپندارند که با تغییر نظام تصمیم گیری می توانند بر اکثر مسائل و مشکلات آموزشی فائق آیند . از اینرو، آن را نوشدارو پنداشته و تصور م یکنند با تغییر آن ، نظام آموزشی و برنامه درسی کارآمدتر خواهد شد.  همانطور که برمن  و همکاران ( 2002 ) اظهارمی دارند ، یکی از دلایل دفاع از تمرکززدایی در نظام آموزشی و برنامه درسی بر این پایه استوار شده است که با واگذاري حق تصمیم گیري و مسئولیت پاسخگویی به مدارس، کیفیت آموزشی بالاتر می رود ؛ زیرا در این صورت، مدیران، معلمان و والدین سهم بیشتري در انتخاب محتواي برنامه هاي درسی و ارتقاي کیفیت آموزش خواهند داشت.  از اینرو، امروزه سعی بر آن است تا به منظور تمرکززدایی و مشارکت بیشتر مدارس، معلمان و والدین در طراحی و تدوین برنام ههاي درسی ، راهبردهاي اجرایی بدست آمده از پایین به بالا را با راهبردهاي بدست آمده از بالا به پایین تلفیق کنند؛ زیرا تصمیم گیری بر اساس هر دو راهبرد نسبت به تک تک آنها، اثربخشی بیشتري براي نظام برنامه درسی دارند (هارگریو؛ 1995)   با این وجود ، در تاریخ تجربی نظا مهاي آموزشی و برنامه درسی همواره سطوح و درجات متفاوتی از تمرکززدایی را می توان پشت زمینه یک نظام متمرکزِ در حد بالا یافت و اغلب بخاطر ترس از آشفتگی و ناتوانی در کنترل اوضاع ، گرایش به سوي تمرکز مجدد وجود دارد . ( 2 )

در اینجا به ارایه ی تعاریفی از تصمیم گیری مراحل و انواع تصمیم گیری می پردازیم .

تعاریف و اهمیت تصمیم‏گیری :

بسیاری از صاحب‏ نظران در رابطه با تصمیم‏گیری ، با توجه به اهمیت و نقشی که در مدیریت ایفا می‏کند. به تعاریفی دست زده‏ان ؛ از جمله : مک کامی‏ (1947) اظهار می‏دارد . « رسیدن به یک تصمیم،رکن مدیریت را تشکیل‏ می‏دهد و ویژگیهای دیگر فرایند مدیریت، وابسته،در هم تنیده و قائم به وجود تصمیم‏گیریها است. » سیمون‏ (1960) « تصمیم‏گیری را مترادف با اداره کردن می‏داند» (لی فام ، ترجمه‏ نائلی ،1370) گریفتیس‏ تصمیم‏گیری را یک امر محوری در سازمان و فرایند کلیدی و مهم‏ مدیریت به حساب می‏آورد . (میرکمالی ، 1371)

از تصمیم‏ گیری تعاریف زیادی بعمل آمده‏ است . در اینجا به ذکر چند تعریف بسنده‏ می‏کنیم : بارنارد تصمیم‏ گیری را فرایندی ناشی‏ از سنجش ، محاسبه و اندیشیدن که منجر به عمل‏ می‏شود ، تعریف می‏کند . از دید صاحب‏نظر دیگری،تصمیم‏گیری عبارتست از انتخاب یک‏ راه حل از میان دو یا چند راه حل که به منظور دست یافتن به یک هدف می‏باشد .همچنین دکتر میرکمالی ، تصمیم‏گیری را فرایند انتخاب بهترین‏ راه حل ممکن از میان راه حلهای موجود برای‏ حل یک مسأله می‏داند . (میرکمالی-1371)

با توجه به نظریات فوق ، چنین به نظر می‏رسد که تصمیم‏گیری از وظایف مهم و اصلی‏ هر مدیر به شمار می‏رود . همانطور که کلپاتریک‏ مربی بزرگ گفته است ، « رشد در لحظه‏های‏ تصمیم‏ گیری اتفاق می‏افتد. » (قاضی-1370)

بنابراین با توجه به اهمیت تصمیم‏ گیری در جریان زندگی و کار روزمره افراد ، خصوصا مدیران که برای افراد سازمان خویش اقدام به‏ تصمیم‏ گیری می‏کنند ، این نکته حائز اهمیت‏ می‏باشد که حد اکثر توان خویش را بکار برند تا دانش و اطلاعات لازم را جهت تصمیم‏ گیری یا مدیریت هرچه بهتر و منطقی‏تر کسب نمایند .

مراحل تصمیم‏ گیری :

زمانی که فرد با مسأله‏ای روبرو می‏شود و جهت یافتن راه حل دست به تلاش و کوشش‏ می‏زند،راه حل را از بین شقهای موجود برمی‏گزیند و آن را به کار می‏بندد و در پایان به‏ ارزیابی نتایج کار می‏پردازد.موارد فوق همه‏ جزء مراحل تصمیم‏گیری به شمار می‏روند.با این‏ حال از دیدگاههای مختلف،مراحل متفاوتی‏ برای تصمیم‏گیری عنوان شده است .

از دیدگاه برخورد سیستمی در تحلیل‏ تصمیم‏ گیری و ارزشیابی تصمیم مدیر مدرسه ، پنج قدم یا مرحله به شرح زیر وجود دارد :

1-شناسایی ماهیت مسأله به عبارت دیگر در این‏ مرحله مدیر به وجود مسأله پی می‏برد .

2-تعیین راه حل و شق‏های ممکن برای حل‏ مسأله-در این مرحله فرد تلاش میکند که علت و عوامل بوجود آورنده مشکل را در یابد و راه حل‏ها و شقوق گوناگون را در نظر گیرد .

3-گزینش راه حل مناسب از بین شقوق‏ ممکن و موجود ، مدیر پس از ریشه ‏یابی و درک‏ مشکل می‏کوشد با توجه به شرایط مکانی و زمانی‏ راه حلی را برگزیند که به حل مشکل با مساله‏ بیانجامد یا حد اقل از بقیه شقوق و راه حل‏ها مناسب ‏تر باشد.

5 و 4- ارزیابی و سنجش کارایی ، تصمیم‏ اعمال شده در این مرحله ، که تصمیم گرفته شده‏ به مرحله اجرا درآمده ، فرد به قضاوت‏ می‏پردازد و نقاط قوت و ضعف تصمیم متخذه را ارزیابی می‏کند ( با توجه به این نکته همه‏ تصمیمات بطور کامل به اجراء درنمی‏آیند ( لی‏ فام،ترجمه ناتلی،1370) .

انواع تصمیم‏ گیری :

تصمیم ‏گیری از دیدگاهها و ابعاد مختلفی‏ تقسیم و مورد بحث واقع شده است . هرچند قبول تفکیک بین انواع آن ، خصوصا تعیین حد و مرز برای تصمیم‏گیری میان سازمانهای مختلف‏ ( اداری ، بازرگانی و آموزشی و...) به شرایط خاص آن سازمان بستگی دارد.در این مقوله، این سه بخش از نظر منشأ،مشارکت افراد و میزان‏ تمرکز بطور اجمال مورد بحث قرار می‏دهیم .

الف-تصمیم‏گیری از نظر منشأ:

بارنارد از نظر منشأ به سه نوع تصمیم‏گیری‏ اشاره می‏کند :1- تصمیمهای میانه‏ای یا ملاحظه ‏ای ،2 -تصمیم‏های استینافی ، و3- تصمیم‏های خلاق .

تصمیم‏های میانه ‏ای و استینافی از کنش‏ سازمانی منشاء می‏گیرند و در وراء فرد تصمیم‏گیرنده است . به عبارت دیگر تصمیم‏های‏ میانه‏ای که در سلسله مراتب مدیریت از رؤسا و فرادستان (به مدیر مدرسه) نشأت می‏گیرد . تصمیم‏های استینافی از زیردستان (فرودستان) مشتق می‏گردد . این در حالی است که منشاء تصمیم‏های خلاق استعداد و توان بالقوه شخص‏ می‏باشد و می‏تواند باعث تغییر در هدفها، خطمشی و مقررات... بشود .

مطالعاتی که توسط بلین در زمینه فوق‏ صورت گرفته،نشان داده است که مدیران‏ مدارس راهنمایی بیشتر با تصمیمات استینافی‏ سروکار دارند. این در حالی است،که مدیران‏ مدارس ابتدایی مواجه با مسائل تصمیم میانه‏ای و خلاق هستند . همچنین وی دریافت که سطح‏ اقتصادی-اجتماعی مدارس با نوع تصمیماتی که‏ آن اجتماع طلب می‏کند پیوند دارد . یعنی‏ مدیران مدرسه جوامعی که از سطح اقتصادی و اجتماعی بالاتری برخوردارند،بیشتر در برابر مسائل تصمیم‏گیری خلاق واقع می‏شوند و مدارس اجتماعات با سطح اقتصادی اجتماعی‏ پایین‏تر، تا حدودی مواجه با مسائل تصمیم‏گیری‏ استینافی و میانه‏ای می‏باشند. ( لی فام،ترجمه‏ ناتلی،1370)

ب-تصمیم‏گیری از نظر مشارکت :

تصمیمات از نظر مشارکت افراد به تصمیمات‏ فردی و گروهی تقسیم می‏شوند . تصمیمات‏ فردی،تصمیماتی هستند که توسط یک فرد صورت می‏گیرد و معمولا این فرد در رأس‏ سازمان می‏باشد . تصمیمات فردی ممکن است به‏ دلیل استبداد رأی یا تخصص مدیر و یا به علت‏ شرایط بحرانی گرفته شوند . تصمیمات گروهی ، آن تصمیماتی هستند که بوسیله افراد صاحب‏نظر و یا افرادی که به نحوی در اجرای آن تصمیم‏ سهیم می‏باشند ، اتخاذ می‏شود . تصمیمات نوع‏ دوم حاصل اندیشه و تجارب جمعی است .

برتری تصمیم‏گیری گروهی یا فردی به‏ شرایط و موقعیتهای زمانی و مکانی و همچنین‏ افرادی که در آن سازمان کار می‏کنند بستگی‏ دارد . ولی به نظر می‏رسد که مشارکت افراد ذی نفع‏ در تصمیم‏گیری ، مایه دلگرمی و احساس‏ مسئولیت آنان می‏گردد . شرکت در تصمیم‏گیری‏ فواید زیادی دارد از جمله :

1-افراد احساس ارزش و اعتبار می‏کنند .

2-احساس تعلق و مالکیت به سازمان و تصمیم‏ اتخاذ شده ، افزایش می‏یابد .

3-در اثر مشارکت افراد در تصمیم‏گیری ، ابتکار و خلاقیت در افراد سازمان رشد می‏کند .

4-از آنجا که آرا و اندیشه افراد متعددی در تصمیم‏گیری دخالت دارد ، تصمیمات بهتر و منطقی‏تری گرفته می‏شود .

5-مشارکت افراد در تصمیم‏گیری و استفاده از توان بالقوه آنان ، موجب تقویت روحیه و افزایش عزت نفس در بین کارمندان می‏گردد .

6-مشارکت افراد در تصمیم‏گیریها ، افراد بیشتر را جهت مناصب تصمیم‏گیری پرورش‏ می‏دهد و ... (میرکمالی-1371)

در یک بررسی در زمینه نوع رهبری‏ (1955) ، از معلمان خواسته شد ، رفتار مدیر مدرسه را براساس «رهبر مداری» یا «گروه‏ مداری» مشخص سازند . یافته‏های این بررسی‏ نشان داد که معلمان بطور کلی رفتار «گروه مدار» مدیر را ترجیح می‏دهند .هر اندازه که نگرش گروه نسبت به مدیر از مشابهت و همسویی‏ برخوردار باشد ، به همان اندازه از شرایط کاری‏ خود خشنود خواهند بود . (لی فام،ترجمه ناتلی، 1370)

ج-تصمیم‏گیری از نظر تمرکز و عدم‏ تمرکز :

تصمیمات از نظر اینکه در رأس هرم سلسله‏ مراتب اتخاذ می‏شود یا در سطوح پایینی آن، ممکن است متمرکز و یا غیر متمرکز باشد.این دو مفهوم بطور مطلق در هیچ سازمانی وجود ندارد و همیشه حفظ تعادل بین تمرکز و عدم تمرکز ضروری است با این حال تمرکز در سازمانهای‏ کوچک می‏تواند مورد استفاده باشد . اما در سازمانهای بزرگ و پیچیده بنظر می‏رسد،عدم‏ تمرکز مثمرثمرتر خواهد بود . (اقتداری، 1370)

جایگاه تصمیم‏گیری در نظام‏های آموزشی

یافته‏های تحقیقات بین فرهنگی نشان داده‏ است که بسیاری از مدیران در جوامع شرقی‏ برخلاف مدیران جوامع غربی،زیردستان فعال را نمی‏پسندند و آنان را در تصمیم‏گیری‏هایشان‏ مشارکت نمی‏دهند.همچنین نتایج مطالعات در جامعه ژاپن نشان می‏دهد ، افرادی که با ارزشهای‏ جمع‏گرایانه رشد می‏یابند ، از همان اوان کودکی‏ یاد می‏گیرند به منافع گروه در مقایسه با منافع‏ شخص ، اولویت دهند،مشارکت و فعالیتهای‏ گروهی را برخلاف اعضای جوامع فردگرا در صورت تمرین و دریافت تشویق به سهولت‏ فراگیرند. (مرتضوی،نوربلوچی،1371)

بنابراین اگر می‏خواهیم آینده‏سازان‏ (دانش‏آموزان امروز) افرادی باشند ، با اعتماد به‏ نفس و توانا در تصمیم‏گیری ، باید مدیران مدارس‏ و معلمان و والدین به وظایف و نقش خویش آگاه‏ شوند . زیرا همانطور که از تحقیقات ذکر شده ، پیداست،کودک از همان سالهای اولیه زندگی‏ خویش یاد می‏گیرد . به حقوق دیگران احترام‏ بگذارد ، حقوق جمعی را محترم بشمارد و فعالیتهای گروهی و مشارکت در آنها را با اهمیت‏ تلقی کند .

به عبارت دیگر ، مدرسه باید محصول خود را که همان دانش‏آموز است،برای زندگی آینده‏ آماده نماید.این ممکن نخواهد بود مگر اینکه‏ نیازهای او را بشناسیم .

از آنجایی که مدرسه بعد از کانون گرم‏ خانواده ( اگر والدین واقعا این کانون را بوجود آورده باشند) ، مهمترین نهادی است که در رفتار و کردار و دگرگونی عواطف نوجوانان نقش‏ اساسی را به عهده دارد ، می‏توان با برنامه‏ریزی‏ صحیح و با مشارکت معلمان و الدین حس‏ همکاری، همدردی ، آداب معاشرت ، سازگاری ، رعایت نظم ، از خودگذشتگی ، طرز تفکر منطقی ، شناخت حقوق خویش و دیگران،احترام به‏ حقوق دیگران و حل مسائل و مشکلات را در محیطهای آموزشی به دانش‏آموزان آموخت‏ (خدایاری فرد-1372)

با توجه به مشکلاتی که امروزه نوجوانان و جوانان در رابطه با تصمیم‏گیری در مقاطع‏ مختلف زندگی،با آن دست به گریبانند،اهمیت‏ تصمیم‏گیری و ضوررت مشارکت آنان در گرفتن‏ تصمیم از همان اوان کودکی بدیهی به نظر می‏رسد.تا آنجایی که یاری رسانی در روند تصمیم‏گیری،جایگاه بس مهمی را در روانشناسی‏ مشاوره احراز کرده است(قاضی-1370)

باوجوداین اگر محیط خانواده ، محیطی‏ پذیرا باشد و به کودک اجازه داده شود تا در بسیاری از موارد خود تصمیم‏گیرنده باشد (با نظارت والدین) و همچنین مدارس ، محل‏ پرورش تواناییهای ذهنی بوده و اطلاعاتی در اختیار دانش‏آموزان قرار داده که در فرصتهایی‏ واقعی زندگی کاربرد داشته باشد،آنگاه باید امیدوار بود که در آینده کسانی که سکان جامعه‏ را در دست می‏گیرند ، افرادی توانا و با اعتماد به‏ نفس و فعال در تعیین سرنوشت خویش باشند

فرايند تصميم سازي و تصميم گيري نظام اموزش و پرورش از يچيده ترين سيستم ها محسوب مي شود ، زيرا در اين فرايند براي پرورش روح و جسم انسان با توجه به اصول و ارزشهاي فرهنگي و نظام حکومتي و پيشرفت هاي صنعتي و تکنولوژيکي جامعه بايد تصميم سازي و تصميم گيري نمود .

این مقاله قصد دارد به اهمیت اطلاعات و پردازش داده ها و تاثیر آن بر تصمیم گیری بپردازد .

با توجه به اهمیت روزافزون اطلاعات و نقش آن در تصمیم‏گیری مدیران به نظر می‏رسد که استفاده از تکنولوژی اطلاعات‏ " کارا و اثربخش‏" بیش از گذشته اهمیت پیدا خواهد کرد و شاید به توان به جرات بیان کرد که در آینده هیچ سازمانی بدون‏ بکارگیری سیستم اطلاعاتی ، که اطلاعات استراتژیک " کارا و اثربخش‏" را برای سازمان مهیا می‏سازد ، نخواهد توانست توان‏ رویارویی با محیط متغیر و رقابتی را داشته باشد و بتواند در این محیط به حیات خود ادامه دهد .

تجربه نشان داده است ، که عدم توجه درست به موارد فوق ، گسترش سیستم‏های اطلاعات در کسب و کار عموما موجب‏ جایگزینی مشکلات جدید به جای مشکلات قدیمی می‏شود و این باعث می‏شود تا فواید مورد انتظار حاصل نشوند ، علی رغم‏ افزایش سرمایه‏گذاری در سیستم‏های اطلاعات ، بهره‏وری ارتقا نیافته و این امر در سالهای گذشته موجب مطرح شدن‏ موضوع‏هایی چون پارادوکس بهره‏وری شده است. بنابراین برای رسیدن به اثربخشی بالا لازم است که سیستمهای اطلاعاتی‏ مدیریت و راههای ارزیابی آن بخوبی شناخته شده،و با شناخت نقاط ضعف و قوت به رفع اشکالات موجود بپردازیم .

همانطور که گفته شد اطلاعات مهمترین عنصر تصمیم‏گیری مدیران می‏باشد و نقش بسیار مهمی را در کیفیت تصمیم‏گیری مدیران دارد . لذا هرگاه اطلاعات دقیق و به هنگام باشد ، تصمیم مدیران صحیح و مطمئن خواهد بود و در غیر این صورت تصمیم مدیران با نقص و اشتباه همراه‏ خواهد بود. سخت و مشکل بودن ذاتی امر ارزیابی و شناسایی فواید و هزینه‏های سیستم‏های اطلاعات همواره دلیلی بر نداشتن‏ اطمینان از تاثیر سرمایه‏گذاری در فناوری اطلاعات بر موفقیت کسب و کار بوده است.یکی از نتایج منفی این امر صرف‏نظر کردن از این موضوعها بوده است. بنابراین در صورتی سیستمهای اطلاعاتیچ‏ به کمک مدیران خواهد رسید که به‏ صورتی‏ " کارا " و" اثربخش‏ " برنامه‏ریزی ، طراحی و استقرار یافته‏ باشد .

نقش اطلاعات و سیستمهای اطلاعاتی :

در دنیای رقابتی امروز داشتن اطلاعات دقیق و بهنگام نقش‏ بسیار مهمی را در بقای سازمان ایفا می‏کند. لذا هر سازمانی‏ اطلاعات استراتژیکی بیشتری را در اختیار داشته باشد بهتر می‏تواند در این محیط آشفته که با سرعت بسیار زیادی در حال‏ تغییر و تحول می‏باشد به حیات خود ادامه دهد . جمع‏آوری‏ اطلاعات به دو طریق دستی و مکانیزه انجام می‏گیرد.روش‏ مکانیزه آن اغلب از طریق کامپیوتر و با استفاده از سیستم‏های‏ اطلاعاتی انجام می‏شود . روش‏های جمع‏آوری‏ اطلاعات به شیوه دستی بسیار کند و دارای‏ ضریب اشتباه بسیار زیادی است که این‏ نقیصه از طریق بکارگیری سیستمهای‏ اطلاعات مدیریت (MIS) بطور چشمگیری کاهش یافته است .

همانطور که گفته شد اطلاعات‏ مهمترین عنصر تصمیم‏گیری مدیران‏ می‏باشد و نقش بسیار مهمی را در کیفیت‏ تصمیم‏گیری مدیران دارد.لذا هر گاه‏ اطلاعات دقیق و به هنگام باشد،تصمیم مدیران‏ صحیح و مطمئن خواهد بود و در غیر این صورت تصمیم‏ مدیران با نقص و اشتباه همراه خواهد بود.

اطلاعات و داده‏ها

مفهوم دو واژه اطلاعات و داده‏ها یکسان نمی‏باشد.افراد زیادی داده‏ها و اطلاعات را بجای هم بکار می‏برند.این مسئله‏ در مکالمات غیر رسمی قابل قبول است ولی بایستی بین این دو تفاوت قائل شد.برای فهم واقعی‏ معنی اطلاعات و عدم اختلات آن با داده‏ها ما ابتدا تعریفی از این دو ارائه می‏نمائیم . واژه data جمع datum (داده‏ها) است‏ که گاهی در این نوشتار به صورت مفرد نیز بکار می‏رود . داده‏ها حقایق و پدیده‏هایی هستند که در رابطه با یک شی‏ء یا یک پدیده به طور عام مطرح می‏شوند و یک ویژگی از آن پدیده‏ را به ما منتقل می‏کنند ، به خودی خود مفهوم دارند ولی‏ کاربردی برای آنها متصور نیست ، اما اگر مورد پردازش قرار گیرند و به اطلاعات تبدیل شوند دارای معنا می‏شوند. هر سازمانی که داده‏های صحیح ، دقیق ، بهنگام و جامع در اختیار داشته باشد و بتواند در کمترین زمان ، به داده‏های مورد نیازش دسترسی داشته باشد،موفق ‏تر است . نقش داده‏ها و اطلاعات در مدیریت سازمانها،نقشی حیاتی و اساسی است. هرچه فضای اطلاعاتی یک سازمان، دقیق تر، شفاف ‏تر، منسجم‏ تر و سیستماتیک‏ تر باشد،سازمان بهتر می‏تواند به‏ اهدافش نایل آید . وجود فضای اطلاعاتی نادقیق،کدر،آشفته، متناقض، ناساخت مند از مهمترین عوامل عدم پیشرفت در مدیریت سازمانهاست .

اطلاعات یکی از مهمترین منابعی است که در اختیار مدیران‏ قرار دارد،لذا باید آن را ماند هر منبع دیگری مدیریت نمایند. اطلاعات را بر حسب کیفیت نیز می‏توان طبقه‏بندی کرد.منظور از کیفیت اطلاعات ابعادی است که می‏توان ارزش اطلاعات را برای کاربر افزایش دهد.مهمترین ویژگی‏های اطلاعات‏ عبارتند از:

1-    مربوط بودن‏2- دقت‏3- مکمل بودن‏4- ایمنی‏5- سرعت‏6- اقتصادی بودن‏ 7- کارایی ‏8- قابلیت اتکا

ویژگی‏های اطلاعات را می‏توان به‏ طرق مختلفی طبقه‏بندی کرد که‏ معروفترین آن دسته ‏بندی اطلاعات‏ براساس سه بعد زمان ، محتوا ، و شکل‏ است (آهیتوف 1991) :

1-بعد زمان : که دارای ویژگیهای چون : به موقع بودن ، بهنگام بودن ، بسامد و دوره‏ زمانی می‏باشد .

2-بعد محتوی : که شامل ویژگیهای چون صحت، مرتبط بودن ، کامل و جامع بودن ، ایجاز و اختصار، دارای حوزه‏ مشخص،نشان دهنده عملکرد ، قابل تعریف بر حسب کمی، قابل دستیابی و حصول ، عاری از تعصب و تناسب می ‏باشد.

3-بعد شکل : ویژگیهای چون واضح بودن و قابلیت‏ جزء شدن می‏باشد.

مدیران در طی مراحل حل مسئله‏ تصمیم‏گیری می‏کنند . معمولا لازم است‏ تصمیمات چند جانبه‏ای برای حل یک‏ مسئله خاص اتخاذ نمود (بهشتیان 1379،25) . تصمیم‏گیری ، فرایند انتخاب یک راهکار از بین‏ راهکارهای موجود به منظور رسیدن به هدف یا هدفهای مورد نظر است. بر طبق تئوری هربرت آ.سایمون (1977) ، تصمیم‏گیری مدیریتی معادل با کل فرایند مدیریت است .

اهمیت اطلاعات و تاثیر آن در فرایند تصمیم‏گیری بر کسی‏ پوشیده نیست. در واقع فرایند کلی تصمیم‏گیری را جمع‏آوری ، پردازش اطلاعات و انتخاب گزینه براساس نتایج‏ تحلیل‏ها دانست (مک کریمسون،1977) . در واقع فرایند کلی‏ تصمیم‏گیری را می‏توان جمع‏آوری و پردازش اطلاعات در نظر گرفت (مک کریمسون 1977) . تصمیم‏گیری فرایندی است‏ برای انتخاب یک گزینه از میان گزینه‏های مختلف.نیازی به‏ توضیح نیست که تصمیم‏گیری مستلزم نیازهای اطلاعاتی‏ خاص است. یک تصمیم خوب بیشتر بر اطلاعات متکی است . به زعم سایمون تصمیم‏گیری چهار مرحله اصلی را در بردارد :

- ذکاوت: یافتن موقعیت‏های مناسب برای اتخاذ تصمیم

- یافتن روش‏های مناسب برای اتخاذ تصمیم

- انتخاب:بهترین روش اتخاذ تصمیم

- تجدیدنظر:ارزشیابی تصمیم اتخاذ شده

نقش مشاور و راهنمایی در تصمیم گیری :

در مسیر تکاملی تاریخ راهنمایی و مشاوره به مدلهای گوناگونی بر می‏خوریم که الگو و یا مدل تصمیم‏گیری از آن جمله است. یکی از فرضهای اساسی این الگو آن است که پدیده راهنمایی هنگامی رخ می‏دهد که شخص در روند تصمیم‏گیری‏های خود در جستجوی کمک باشد . شرط تحقیق چنین راهنمایی آن است که مشاور از رشد همه جانبه مراجع خود در رسیدن به خود رهبری اطمینان داشته باشد ، به دیگر سخن ، تنها مراجعانی که از سلامت روانی شایسته برخوردار باشند می‏توانند راهنمایی شوند و به تصمیم‏گیری درست دست یابند. مهمترین تصمیم‏گیری‏های فرد در سراسر زندگی عبارتند از:1) تصمیم‏گیری درباره تحصیل ، 2) تصمیم گیری‏های فرد درباره شغل، و 3) تصمیم‏گیری درباره انتخاب همسر. در هر کدام از این تصمیم‏گیری‏ها شخص بر سر دو سلسله اختلاف و دو راهی‏ها قرار می‏گیرد . اختلاف میان علاقه‏ها و انگیزه‏ها از یک سو، و اختلاف میان امکانها و استعدادهای موجود تحصیلی، شغلی، و زناشویی از دیگر سو.

در این دو راهی‏ها و گذرگاههای زندگی هیچ کس نیست که از راهنمایی بی‏نیاز باشد و چه بسا که تصمیم گیری‏های درست و مناسب موجب رشد بیشتر و بهتر فرد گردند . از این سه گروه تصمیم‏گیری عمده، تصمیم درباره تحصیل می‏تواند دو تصمیم‏گیری دیگر را سخت تحت تاثیر قرار دهد . به همین دلیل راهنمایی تحصیلی باید جایگاه والای خود را در نظام آموزش و پرورش حفظ کند و لازم است تا هنگامی که فرد در گردونه تحصیلات دبستانی، راهنمایی، دبیرستانی، و دانشگاهی قرار دارد، به موازات آموزش مهارتها و علوم ، از خدمات راهنمایی تحصیلی نیز برخوردار گردد.

یکی از برجسته‏ترین خدمات راهنمایی انجام مشاوره و مصاحبه با افراد است که چنانچه خوب انجام شود فرد را از بسیاری خدمات دیگر راهنمایی بی‏نیاز می‏سازد . پژوهش‏های گوناگون ثابت کرده‏اند که این گونه خدمات راهنمایی در هر یک از گروههای بهنجار و نابهنجار تفاوت بوجود می‏آورد و این تفاوت در جهت رشد و پیشرفت افراد می‏باشد . از جمله تصمیم ‏گیریهای مهم در زندگی فرد تصمیم‏گیری درباره تحصیل و انتخاب رشته است که می‏تواند موجب بروز نگرانی و اضطراب در دانش‏آموزان و دانشجویان گردد هر دانش‏آموز از نخستین سالهای تحصیل در دوره آموزش دبستانی در معرض شکست یا موفقیت قرار می‏گیرد و شاهد رقابتهای میان گروهی، فشار خانواده، و سخت گیریهای نظام آموزشی می‏باشد .

نتیجه‏گیری :

امروزه ، سرمایه‏ گذاری در حوزه سیستم‏های اطلاعات یکی‏ از موضوع های مطرح در تمامی سازمانهاست . در بسیاری‏ موارد ، سرمایه‏گذاری در این حوزه موجب صرفه‏جویی‏ فراوانی در هزینه شده است و در موارد دیگر بهره‏وری، متناسب با میزان سرمایه‏گذاری ، ارتقا نیافته است . این موضوع‏ در مدیریت نوین و حتی مدیریت کلاسیک مطرح بوده و هست . زمانی برنامه‏ ریزی و طراحی‏های انجام شده مثمرثمر خواهد بود که بر مبنای یک نظام ارزیابی ، سنجیده شده و نواقص آن رفع شوند . امروزه یکی از بیماریهای جدی مدیریت‏ بخصوص در کشورهای در حال توسعه مانند کشور ما که به‏ سمت صنعتی شدن حرکت می‏کند ارزیابی برنامه‏ها ، افراد و سازمان است.

مشکل بودن شناسایی فواید ، بسیار مورد بحث قرار گرفته‏ است و حتی موجب شده است تا در بعضی کسب و کارها دستیابی به این فواید مورد شک و تردید واقع شوند.

از سویی ، امروزه فناوری اطلاعات و سیستم‏های اطلاعات‏ به عنوان یک ابزار مهم و شناخته شده مورد پذیرش واقع‏ شده‏اند . اگرچه علی رغم سرمایه‏گذاری سنگین در فناوری‏ اطلاعات ، سازمانها عموما نتوانسته ‏اند از بازگشت سرمایه و فواید مالی متناسبی بهره‏مند شوند . توسعه و فراگیر شدن‏ فناوری اطلاعات اغلب معادل با کاهش شاخصهای کلان‏ بهره ‏وری و سودآوری کمتر در هردو بخش صنعت و خدمات‏ بوده است .

منابع :

1.     رابینز ، استیفن . " تئوری سازمان ( ساختار و طرح سازمانی ) " .( ترجمه ی مهدی الوانی و حسن دانایی فرد ) ، 1943 ، انتشارات صفار .

2.     مطالعات علوم تربیتی و روان شناسی دانشگاه فردوسی مشهد . " تآملی بر تمرگز گرایی و تمرکز زدایی و بازگشت مجدد به تمرگز گرایی و بررسی دلالت های آنها برای نظام برنامه ی درسی ایران : از منظر جدید  " . 17 /7/1389 ، 11 ( 2 ) ، 165 – 184

3.     مجله ی تربیت . فولادی ، عزت ا... " نقش نظام آموزشی در رشد فرایند تصمیم گیری " ، تیر ماه 1376 . شماره ی 120 ، 62 – 64

4.     آفرینش روزنامه ی صبح ایران ، 30 / 10 / 1385 . شماره ی 2680

5.     مجله ی مدیریت . حاجی محمد علی ها ، رضا . " بررسی اثر بخشی سیستم اطلاعات مدیریت " خرداد و تیر 1386 . شماره ی 122 و 121

6.     مجله ی علوم اجتماعی و انسانی دانشگاه شیراز. قاضی ، قاسم .  " نقش مشاور و راهنمایی در تصمیم گیری و موفقیت "  ، بهار 1370 . 31 – 46.